Kronikennoù Herve Bihan en Trevoù

Etnonimoù, da lâret eo anvioù keneloù kozh, sed aze ur rummad anvioù aet gant un nebeud kêrioù bras en Breizh. Kêrioù hag o devoa bet bep a anv keltiek all ivez, hep bezañ etnonimoù. Ur wezh c’hoazh merkerioù hon istor, hon istor koshañ da vat. Un istor hag a gas d’ar mare keltiek ma ne oa ket deuet ar Vretoned er vro da vat. A-raok ha goude en em staliañ en lodenn gornaoueg Arvorig kozh e ouveze ar Vretoned ober eus Mor-Breizh ur pezh gourhent mont-dont dizehan. Un istor yezhel hag a lak...

Lav. Sede ur ger na seblant ket bezañ gwall anavezet gant ar vrezhonegerien. Ha koulskoude e kaver anezhañ evel ger hag evel elfenn en meur a anv-lec’h. Anavezet eo termeniñ ar C’hatolikon, an hini moullet en 1499 : Lau et drouc tout ung. Neuze lau, lav herie, zo “drouk”. Kavet e vez ivez en ur skrid un tammig koshoc’h eus un ugent vloaz bennaket : Lau custum am deseu euhy “Bezañ eo ur c’hustumfall d’am soñj” (Dismantr Jeruzalem eus c.1480).

Anvioù hon lec’hioù zo en kroashent hon merkerioù, hon istor, istor hon yezh, kredennoù hon hendadoù. Seul wiroc’h pan seller ouzh ar menezanvioù pe ar stêranvioù. Gwir evit kement tachenn yezh zo tout. Gant ar rummadoù anvioù-se e vever un avantur un tammig par d’an hini zo bevet gant ar skiantourien ac’h a da dapout karotezennoù en skorn an daou ahel-douar, kement ha studiañ an istor war an amzer hir, hir. War hoaladoù an hoaladoù…

Ur rummad kronikennoù nevez. Gantañ e kinnigan ur valeadenn a-dreuz parkoù hon anvioù-lec’h (pe anvioù-lec’hioù !). N’em eus ket c’hoant da ginnig studiadennoù uhel, digomprenus, met skiantel daoust da se. Rak, en dez a herie eo kalz akoursetoc’h ar vrezhonegerien war istor o yezh. Ar pennad kentañ a roan amañ, evel kinnig an danvez, zo tennet diouzh unan kalz hiroc’h am boa embannet en 2019, pennad am eus kemmet ha reizhet un disterañ.

60vet kronikenn… Tri-ugent kronikenn a garantez evit Gwalarn. Ma fal a oa uvel, evel m’eo uvel danvez ar c’hronikennoù-mañ : rannañ gant an dud ma flijadur o lenn, oc’h adlenn skridoù Gwalarn. Plijadur o lenn. Ya, met ivez, en tu-hont da gement-se, klask kompren petra eo al lennegezh-se hag a ra zo ac’hanomp-ni, brezhonegerezed ha brezhonegerien, bras ha munut, en dez a hiziv. Trugarekaat d’am lennerien, trugarekaat evit o evezhiadennoù, o respontoù, o selloù karantezus. Trugarekaat da Iwan,...

Roparz Hemon, Guy Étienne, Aldous Huxley, Jim Morrisson ha William Blake (1757-1827), pebezh casting, Salver ! Troellenniñ, mont-dont, amprestañ-prestañ en kaoter virvidik lennegezh republik ar bed, ul lennegezh douget gant sonerezh lañsus The Doors, douget gant mouezh hud Jim Morrisson. The Doors o devoa dimezet lennegezh ha sonerezh rock, blues and so on.

« Lamm ha stroñs ha lusk ha stirlink an houarnaj hag ar rodoù, leñv ar c’hoadaj, taolioù-skourjez ar gouleier er broioù bras dianav evel un aveler o tigeriñ hag o serriñ en deñvalijenn du dall, dir an div roudenn hent-houarn evel an tonkadur dindanon, hag ar c’housked o tont, o tont, hag o tec’hout bepred gant c’hwezh ar peg hag ar blev, heug ha doñjer ha pep nervenn antellet betek regiñ, hag ar gleuzeur-seen trepas, didruez em lagad. Beaj-noz : anhun. »

Me gav din em boa skrivet kement-mañ c’hoazh : ur wezhig bennaket e vo mat dimp klask goût petra oa levraoueg skrivagnerien Gwalarn. Aet an amzer hebiou, aet ar reuz ivez, lod levraouegoù preizhet divezh zoken… Ne vern, rak a-dreuz o skridoù… Nann, nann ! A-dreuz awen o skridoù kentoc’h, e c’hallomp lakaat muzul d’o anaoudegezh eus lennegezh ar bed. O c’hounnar o lakae da lenn, da adlenn, da zeskiñ dre’n eñvor oberennoù a oa skrivet en yezhoù na oant ket o hini. Spagnoleg, saozneg, alamaneg,...

Explicit. Excipit, eme lod, evel heklev d’an Incipit. Treiñ ar bajenn, klozañ al levr. Parañ hon selloù war-du un dremmwel n’eus nemet pep hini ac’hanomp o c’hoût war-du pelec’h emañ o skeiñ. Explicit liber eme ar venec’h wezhall, eme ar gopierien feal.. pe amfeal, ne vern, pan oant oc’h echuiñ o skridoù. Hon Loeiz, Loeiz Pelleter, Dom Loeiz mar plij, deuet eus broioù kaeek ar Mañs dindan an aezhenn o plavañ war glannoù al Liger ha kavet gwelloc’h repuiñ en ur penn ar bed bennaket, en devoa...

Gwalarn, lec’h ma timez hon lennegezh vrezhoneg gant he stummoù liesseurt. Moarvat eo ar varzhoniezh an elfenn bennañ. An danevelliñ en devoa e lec’h ivez. Met, ken skoet ma oa bet gwalarniz yaouank gant an dister ma oa ar varzhoniezh kent o donedigezh… Ken emskiantek all ma oant o welet er varzhoniezh banniel kentañ hon lennegezh : marteze, en un doare diemskiant ha c’hoazh n’eo ket ken sur a se, e welent sklaer eo ar varzhoniezh hag a chom pan varv pep tra. Ar varzhoniezh a dreuz an...