Lennegezh

Angry young men. Men and women. Magañ o gweledigezh, magañ o goanag, magañ hon lennegezh. Ul lennegezh vodern, legadet dimp n’eo ket evel ur skrin met evel ul lañs. Lañs da grouiñ, lañs da gompren ar bed. Ul lennegezh modern ha balc’h o c’houlenn he flas en touez al lennegezhioù modern ha balc’h all… er bed. Krouiñ, treiñ, azasaat, rentañ. Digeriñ e galon, digeriñ e spered. Reiñ frankiz d’e drivliadennoù ha goveliañ ur yezh da ezteurel anezhe, dik, pervezh, lammet diouzh e kreizon. Krediñ...

« Prederiañ ’ra gant marzh ar barzhO kantren diharz ’hed ar c’harzhSammet estlammus e speredGant an esmae hag an estonA sko kalet en e galonDoaniet, moaniet ha gwall boaniet.

Ramzed Gwalarn. Ramzed pennek. Ramzed diziouerus. En o mesk ur gov, hini an terouer, hini ar brezhoneg brezhoneg. E anv bihan a oa Yeun. Yeun ar Gow. Noter Pleiben. Un noter bet ivez etnologour, en despet dezhañ. Eñvorennoù e oad bugel, e oad krennard ivez, en skeud Tour Bras ur sant Jermen anavezet mat gant ar Vretoned. Ma fell dimp goût petra eo brezhoneg yac’h, bev, birvidik ha pinvidik ar rummadoù kent eo ret dimp lenn, adlenn ar skrid-se en skeud evezh ha spered Yeun ar Gow. N’eus ket...

« Ar Roc’h Toull a zo dudius, fentus ha leun-chouk a faltazi penn-da-benn ; ar pezh a zo dibaot a-walc’h en ur romant brezhoneg. Ur paotr yaouank a goll e hent e-barzh Roc’h Toull Landivizio. Eno, -e-giz Rip Van Winkle e kontadenn Irving, - e tegouezh e-kreiz ur strollad paotred, « furcherien » a ra Kerrien anezho, o c’hoari kilhoù dindan an douar. Ne zibunin ket deoc’h petra a c’hoarvez da c’houde : istor an Enskrivadur, ar C’hazh Du, ar C’hilher ha Falz Aour an Drouiz Meur. Lavarout a rin...

Er penn-kentañ e oa tud yaouank, deuet er bed gant o c’hantved, peurliesañ pe seik. Tud yaouank aet da dud gour buan ha d’ar red diouzhtu goude reuz al lazhadeg vras, ha n’eo ket al lazhadeg veur. An heugajiri ne blij ket dezhañ an oksimoriñ…

« Gant estlamm hon eus lennet warlene Gurvan, pezh-c’hoari Tangi Malmanche. An den-se, divrud, hogos ankounac’haet adal un ugent vloaz bennak, ma embannas Marvailh an Ene Naoniek ha ma klaskas sevel, gant un nebeud re all, Spered ar Vro, ur gelaouenn-gelc’h dellezek a Vreizh, en deus tennet trumm Gurvan a-douez paperoù kozh. Ha ken mat ez anavez diegi ha digasted e genvroiz ma n’en deus moullet nemet hanter-kant a skouerennoù. N’int ket bet prenet holl c’hoazh, war a glevan.

« Kizidik-mat lizherennoù hol lizherenneg ha se zo kaoz ez eont d'ober gerioù, kuit da chom o-unan-kaer.Ha taget ar gerioù gant an hevelep kleñved ken ma klaskont sevel frazennoù par ma c'hallont.Hag ar frazennoù da rannbennadoù hag ar re-mañ da destennoù, a-raok bezañ degemeret evel kronikennoù. » a skrive din, nevez zo, ur mignon mat eus Priel, awenet kaer.

Roparz Hemon, hon Roparz, a lake kemm etre gwerzaouriezh ha barzhoniezh : « Kuzhet en deus ouzhimp petra oa gwir varzhoniezh, ha diheñchet hor barzhed. Barzhed, gwir varzhed hon eus bet er c’hantved diwezhañ. Nebeut avat a wir varzhoniezh. Gwerzenn amañ, gwerzenn ahont, netra ken. Tonket e oa dimp chom dall, a gredan, panevet ur barzh a zo deuet, en diwezh, da zigeriñ hon daoulagad.

Hon Meven (1878-1949), lenner aketus abaoe e oad bugel, betek fin e vuhez. Al lenn : ne oa ket anv eus Buhez ar Sent, pe eus Feiz ha Breiz, pe traoù all ken relijiel ha ken kentelius all. Nann, lenn da zizoloiñ ar bed, da vountañ war dorojoù ar gouzoud. Ober e vad eus levraouegoù ti e dud, emezañ. Mont en tu-hont, ha lark, d’ar pezh a ro ar c’helenn er skolioù. A-walc’h lenn e notennoù tremen puilh d’e skridoù evit kemer bam ouzh al levrioù bet darempredet tost gantañ.

Abaoe 1925 e vez mor al lennegezh broudet gant tonnoù nerzhus ha youlek Gwalarn o tarlipat hardizh aodoù, aberoù, inizi hon awen, hon spered. Ul lanv en lusk tellurek an hoaladoù o liammañ deroù hon istor lennegel ouzh hon dazont hag ouzh lennegezhioù all ar bed. Dazont al lennegezh vrezhoneg. Dazont hon buhez vrezhoneg. Eon ar varzhoniezh, spoum an danevelliñ berr pe hir a lak ar gazeg c’hlas da gemer liv hon geriennoù, liv son ha trouz hon yezh. Anao dibar. Ul lennegezh kaset ha degaset...