Kronikennoù Herve Bihan en Trevoù

kozh & kozh-, -kozh. Un termen, ur ger o tougen meur a garg en hon yezh hag en he istor. Krogomp gant an istor marteze. Kozh zo anavezet en teir yezh keltiek gant ar memes ster « vieux ». Teir yezh, da lâret eo ar brezhoneg hag ar c’herneveureg, div yezh vev, hag ar galianeg, ur yezh aet pell zo. M’hoc’h eus soñj eus teorienn an holladoù, un deorienn he devoa hon lakaet da gaout hurlinkoù dre ma ne gomprenemp seurt en teoriennoù matematik nevez-se, er penn-kentañ. Daoust pe zaoust e kavan...

hen-. Bed ar protiklegoù en lec’hanvadurezh Breizh zo ur bed ec’hon… Sede, hen- unan eus an elfennoù proklitek puilh en hon lec’hanvadurezh. Hen- evel prokliteg zo anavezet en anvioù parrouzioù evel Henbont (hen + pont) pe evel Hengoad (hen + koad). Gant an div skouer-mañ e komprener ez eus ur blotadur goude hen-. 

bod. Sede un termen all, merker identelezh struktur hon bro ivez. Kroget e vo, evit ur wezh, gant e implij evel ger dizalc’h. Bod a droer peurliesañ « résidence, lec’h da chom, da vezañ ». Un istor hir ha kemplezh zo mui pe vui gant ar ger avat. A-raok mont pelloc’h eo mat reiñ da c’hoût eus pelec’h e teu. An etimologiezh a lak anezhañ en darempred gant an anv-verb bout « bezañ » hag a oa bot en henvrezhoneg, dre ur wrizienn *butā. Ar stumm bezañ, evel a ouzomp, zo nevesoc’h evit ar stumm...

log. Re alies skrivet lok, met en gaou evel ma vo gwelet. Ar ger zo bet kemeret digant al latin locus « lec’h », gant ar memes ster met ivez, diwezhatoc’h, gant sterioù ispisial all evel « lec’h sakr » hag enur mod gant ar ster « sant », ar pezh a vo gwelet ivez. Loc eo stumm ar ger kavet en henvrezhoneg, en IXvet kantved, da lâret eo, abred a-walc’h. An arroudennoù puilh a-walc’h a laka da gompren e talvezkement ha lec’h, netra relijiel eta. 

Petore darempred eta entre Trevoù ha Trewinieg ? Diaes goût petore hini a oa deut war wel da gentañ. Soñjal a ra din, nemet e fazifen, e c’hallfe Trewinieg bezañ an hini koshañ bet lonket goude gant urstruktur brasoc’h douget gant an Trevoù, ha pan vefe testeniekaet hennezh a-goshoc’h, war a seblant. N’eo ket al lec’h da ober istor an Trevoù pe hini Trewinieg dre ar munud, just reiñ un nebeud elfennoùa servijo, spi am eus da gompren gwelloc’h penaos eo strukturet hon bro.

Trev, Tre evel prokliteg. Evel elfenn broklitek e ro trev un duilhad kaer a anvioù lec’hioù. Termenet eo gant ur ger zo eus galleg Breizh nemetken : trève. Evel en geriaoueg Maner en 1659 : « treue » troet enbrezhoneg « tre, pe treou » pe c’hoazh treff en brezhoneg, troet « trefue ». 

Da glozañ gant ar ger lann. Ar ger lann zo ur skouer vrav eus an hêrezh indezeuropek rak kavet e vez en holl yezhoù Europa, war-bouez nebeut. Lande en galleg, land en saozneg gant ar ster « bro » (soñjiten anvioù Scotland pe England) pe en alamaneg ivez gant an anv Deutschland « Alamagn », pe c’hoazh al lander niverus, diazez o bro kevredet. Ar ger n’en deus ket beajet en mesk ar yezhoù-se, bezañ en deus ar memes orin a-gozh, traken.

Lann en hon anvioù lec’hioù zo niverus. Ha liesseurt o rummadoù. En tu-hont d’al lann « lec’h sakr » pe se, eo ivez anv ur plant, ur plant a blij kalz da Di an Douristed, en pep lec’h, lakaat war wel. Ar glazhag ar melen flimin zo evel arouez hon maezioù, peadra, ivez, da aweniñ barzhed zo… Met ’m eus aon e vez ankouaaet zo livioù all ken pouezus all en ardremez hon maezioù. Met ne vern, al lann-se zoen personelezh hon bro, betek servij da voued d’hon c’hezeg, gwezhall.

Apostilhenn da c’herdarzh ar ger ploue. Evel ne c’hall empenn ebet chom da ruzañ pe da foraniñ nerzh hag amzer em eus kredet derc’hel gant ma frederennoù diskoulmañ donedigezh ar ger ploue, urwezh ouzhpenn. Dre forzh soñjal, kroaziañ ha tapout eñvor un hent bennak e teu an traoù d’ar spered. Sede m’am eus taolet pled zo ur ger all, boutin mat, o vezañ gwisket ar memes stumm fonologel hagar ger ploue : ar ger roue, an hini eo. En brezhoneg zo, pe zo bet, lakaomp, daou c’her evit ar galleg «...

gwig. Un evezhiadennoù diwezhañ bennak. Moarvat e rankan sklaeraat an darempred entre an tri gwig predenek ha komz ivez eus ar fích iwerzhonek. Hemañ diwezhañ glozet municipium, ar pezh a lak sklaer e kerzh ar brezhoneg hag an iwerzhoneg asambles. An iwerzhoneg fích zo gourel ha nepreizh, evel m’eo gourel ar brezhoneg gwig. Ar gwigoù kerneveurek ha kembraeg zo benel avat. Ma teuont eus al latin uicus e c’haller displegañ marteze dre ur ster « annez en ur c’hoad, pe en kichen ur c’hoad ». Met...